در شماره اول پروندهی «معرفی شعرای معاصر ایران» به سراغ امیر هوشنگ ابتهاج، متخلص به ه.الف.سایه رفتهایم. یکی از محبوبترین شاعران معاصر ایران. از شما خوانندگان گرامی دعوت میکنیم خواننده اولین پرونده معرفی شعرای معاصر ایران باشید:
به گزارش خبرنگار هنر و ادبیات ماجرانیوز، امیر هوشنگ ابتهاج روز یکشنبه ۶ اسفند ۱۳۰۶ در رشت متولد شد. پدرش آقاخان ابتهاج از مردان سرشناس رشت و مدتی رئیس بیمارستان پورسینای این شهر بود. هوشنگ ابتهاج دوره تحصیلات دبستان را در رشت و دبیرستان را در تهران گذراند و در همین دوران اولین دفتر شعر خود را به نام نخستین نغمهها منتشر کرد. ابتهاج در جوانی دلباخته دختری ارمنی به نام [گالیا] شد که در رشت ساکن بود و این عشق دوران جوانی دست مایه اشعار عاشقانهای شد که در آن ایام سرود. بعدها که ایران غرق خونریزی و جنگ و بحران شد، ابتهاج شعری به نام کاروان (دیرست گالیا…) با اشاره بههمان روابط عاشقانهاش در گیرودار مسائل سیاسی سرود.
هوشنگ ابتهاج علاوه بر شعرهای سپید، غزلهای بسیار زیبای عارفانه و عاشقانه معروفی نیز سروده است. از بین تمام شاعران فارسی زبان، هوشنگ ابتهاج را در زمینه غزلسرایی نزدیکترین شاعر معاصر به حضرت حافظ میدانند.
ابتهاج مدتی بهعنوان مدیر کل شرکت دولتی سیمان تهران بهکار اشتغال داشت. منزل شخصی سایه که از منازل سازمانی شرکت سیمان است در سال ۱۳۸۷ با نام خانه ارغوان به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسیده است. دلیل این نامگذاری وجود درخت ارغوان معروفی در حیاط این خانه است که سایه شعر معروف ارغوان خود را برای آن درخت گفته است.
ابتهاج از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ سرپرست برنامه گلها در رادیوی ایران (پس از کنارهگیری داوود پیرنیا) و پایهگذار برنامه موسیقایی گلچین هفته بود. تعدادی از غزلها، تصنیفها و اشعار نیمایی او توسط موسیقیدانان ایرانی نظیر محمدرضا شجریان، شهرام ناظری و حسین قوامی اجرا شده است. تصنیف خاطره انگیز تو ای پری کجایی و تصنیف سپیده (ایران ای سرای امید) از اشعار سایه است.
ابتهاج که در جوانی دلدادهی دختری ارمنیتبار به نام گالیا بود، نخستین اشعار خود را با عشق او سرود و این اشعار را در سال ۱۳۲۵، در قالب مجموعهای به نام «نخستین نغمهها» منتشر کرد. این مجموعه که پیش از آشنایی او با نیما یوشیج سروده شده است، مشتمل بر اشعاری به شیوهی کلاسیک است و از حیث فرم و محتوا (غزلهای عاشقانه با درونمایهی اجتماعی) به اشعار حافظ نزدیک است. تأثیر عشق دورهی جوانی بر ابتهاج تا مدتها ادامه داشت؛ تا جایی که سالها بعد نیز، مسائل سیاسی ایرانِ غرق در خونریزی و جنگ و بحران را در شعری با عنوان «کاروان» و مطلع «دیر است گالیا…» به تصویر کشید. «سراب» دومین مجموعهی منتشرشده از آثار هوشنگ ابتهاج است که گرچه در قالب چهارپاره و با مضامین معمول غزلیات به بیان احساسات فردی و عواطف شاعر پرداخته است، اما تمایل به استفاده از اسلوب جدید شعر نو را به وضوح میتوان در آن دید. پس از این دو کتاب، سایه کتاب «سیاه مشق» را به اشعار منتشرنشدهی سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۹ خود اختصاص داده و با نشر تعدادی از غزلهای پیشین، توانایی خویش را در سرودن شعر کلاسیک نشان داد؛ تا آنجا که میتوان گفت تعدادی از غزلهای او از بهترین غزلهای این دوران بهشمار میرود. هوشنگ ابتهاج در مجموعههای بعدی، اشعار عاشقانه را رها کرد و با کتاب «شبگیر» -که حاصل دوران پر تبوتاب پیش از سال ۱۳۳۲ بود- به سرودن اشعاری با مضامین اجتماعی-سیاسی روی آورد. ابتهاج که از مخالفان رژیم وقت به شمار میرفت، با انتشار مجموعهی «چند برگ از یلدا» در سال ۱۳۴۴، راه روشن و تازهای را در شعر معاصر گشود. از دیگر آثار منظوم ابتهاج میتوان به یادگار خون سرو (۱۳۶۰)، تا صبح یلدا (۱۳۶۰)، تاسیان مهر (۱۳۸۵) و بانگ نی (۱۳۸۵) اشاره کرد. کتاب گفتوگومحورِ خاطرات سایه نیز با نام «پیر پرنیاناندیش»، در سال ۱۳۹۱ به همت میلاد عظیمی و عاطفه طیه توسط انتشارات سخن منتشر شده است.
هوشنگ ابتهاج سالهای بسیاری را نیز صرف پژوهش و حافظشناسی کرد که ماحصل آن، تصحیح او از غزلهای حافظ با عنوان «حافظ به سعی سایه» است. این کتاب نخستینبار در ۱۳۷۲ توسط نشر کارنامه به چاپ رسید و بار دیگر با تجدید نظر و تصحیحات تازه منتشر شد. سایه در مقدمهی کتاب، آن را به همسرش، آلما مایکیال، پیشکش کرده است.
از دیگر فعالیتهای هنری سایه میتوان به اجرای شعرخوانی در جشن هنر شیراز در سال ۱۳۴۶ بر سر مزار حافظ اشاره کرد که به نقل از سفرنامهی «از پاریز تا پاریس» دکتر باستانی، استقبال شرکتکنندگان و هیجان آنها از شنیدن شعر نو از زبان سایه در آن دوران مثالزدنی بوده است. هوشنگ ابتهاج همچنین سابقهی کار در رادیو در برنامه گلها و پایهگذاری برنامهی موسیقایی گلچین هفته را نیز دارد. ابتهاج از سال ۱۳۵۰ در ۴۴ سالگی سرپرست برنامه¬ی گلها در رادیو ایران شد و در سال ۱۳۵۷، پس از حوادث خونبار میدان ژاله، به همراه محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی و حسین علیزاده از رادیو استعفا داد. غزلیات، تصنیفها و اشعار نوی او بارها توسط هنرمندان بزرگی چون محمدرضا شجریان، حسین قوامی و شهرام ناظری و خوانندگان دیگری مانند علیرضا افتخاری و محمد اصفهانی اجرا شده است. دو تصنیف معروف «تو ای پری کجایی» و «ایران ای سرای امید» یا «سپیده» از سرودههای او هستند.
هوشنگ ابتهاج در سال ۱۳۶۲ به زندان افتاد و در همان سال، شعر «ارغوان» را که از معروفترین اشعارش به شمار میرود، خطاب به درخت ارغوانی که در حیاط خانهاش روییده بود، سرود. شعر ارغوان، رنگی اجتماعی دارد و مضمون اصلی آن، حسرت آزادی و امید به فردایی بهتر است. شاعر در اندوه بیعدالتیها و حسرت آزادی، با درخت ارغوان که نمادی از امید به آینده، بهار و رویش دوباره است، سخن میگوید. بهکارگیری زبان شعری روان، وزن متناسب با مضمون شعر و استفاده از تشبیهها و استعارههای هنرمندانه از ویژگیهای این شعر است؛ اما علاوهبر هنر شاعری ابتهاج، آنچه که باعث محبوبیت و ماندگاری این شعر در میان مردم شد، پرداختن به دغدغههای اجتماعی بود. در سال ۱۳۸۷، منزل شخصی سایه که درخت ارغوان مذکور در حیاط آن وجود داشت، به نام «خانهی ارغوان»، به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسید.
هوشنگ ابتهاج در استدلال نام شاعریاش یعنی سایه میگوید: «حروف و کلمات برای من رنگ دارند: «ر» خاکستری، «گ» نارنجی و «ج» سیاه است. یا کلمات برایم سرد و گرماند: «سایه» کلمهای سرد است، «گلابی» کلمهای گرم. بهگمان من در کلمهی سایه یک مقدار آرامش و خجالتیبودن و فروتنی و بیآزار بودن هست؛ اینها برای من جالب بود و با طبیعت من میساخت. خودِ کلمهی سایه از نظر حروف الفبا حروف نرم بدونادعایی است. در آن نوعی افسوس است و ذات معنای این کلمه، نوعی افتادگی دارد در مقابلِ خشونت و حتی میشود گفت وقاحت».
در تاریخ پنجشنبه ۱۲ مهر ۱۳۹۷ در مراسم پایانی ششمین «جشنواره بینالمللی هنر برای صلح»، نشان عالی «هنر برای صلح» به هوشنگ ابتهاج و ۳ هنرمند دیگر اهداء شد.
هوشنگ ابتهاج در حال حاضر در کشور آلمان و در کنار دختر خود یلدا زندگی میکند. «آلما مایکیال» همسر هوشنگ ابتهاج در روز چهارشنبه ۱۸ اسفند ۱۴۰۰ درگدشت.
منابع:
پادکست دیالوگ باکس
فیدیبو
وزیر اقتصاد با تشریح ابعاد مختلف مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم تاکید کرد: شرایط اقتصادی سخت است اما اراده اصلاح در دولت چهاردهم وجود دارد.
مدیر عامل کرمان موتور با اشاره به اختلال در تولید خودرو به دنبال قطعی مکرر برق، از برنامه جبرانی افزایش تولید در نیمه دوم سال خبر داد.
وزیر پیشنهادی امور اقتصادی و دارایی تاکید کرد: اولویت اصلی برنامه های ما ثبات اقتصادی، کنترل تورم، ایجاد امید و رسیدگی به معیشت مردم است.
عبده تبریزی دبیر کمیته نمایشگاه صنعت مالی در مراسم افتتاحیه شانزدهمین نمایشگاه صنعت مالی گفت: امیدواریم تلاش هایی که برای برگزاری نشست ها برگزار شده در شان حضار باشد.